Author :
Abstract
Bu makale, klasik fıkıh literatüründe ribevî malların tespitine ilişkin tartışmaları, özellikle “para / semeniyyet” ekseninde yeniden okumayı amaçlamaktadır. Çalışma, hadislerde altın ve gümüşe ilişkin açık hükümlerin mezheplerce nasıl sistematize edildiğini, bu iki maden dışındaki tedavül araçlarının (fulûs, itibari para vb.) riba kapsamına dâhil edilip edilmemesi etrafında şekillenen ihtilaflarla birlikte ele almaktadır. Cumhur kabulüne göre altın ve gümüş, zatî semeniyetleri sebebiyle ribevî sayılırken; diğer değerlerin para olarak kullanılmasının tek başına ribevîlik doğurmadığı, faiz yasağının ancak belirli ölçü, cins ve vade şartları gerçekleştiğinde devreye girdiği görülmektedir.
Buna karşılık, Hanefî mezhebi içinde İmam Muhammed’in, Mâlikî gelenekte İmam Mâlik’e nispet edilen bazı rivayetlerin, Şâfiî literatüründe müteahhir ulemânın ve Hanbelîler arasında özellikle İbn Teymiyye ile İbn Kayyim’in, semeniyyeti altın ve gümüşle sınırlamayan daha işlevsel yaklaşımlar geliştirdikleri tespit edilmektedir. Söz konusu yaklaşımlar, toplumda fiilen değer ölçüsü ve değişim aracı olarak kullanılan bütün varlıkların — örf, maslahât ve tedavül kudreti dikkate alınarak — ribevî hükme konu olabileceğini savunan doğrultuda birleşmektedir.
Makalede bu farklı yönelişler karşılaştırmalı olarak incelenmekte; ribevîlik illeti etrafındaki mezhep içi ve mezhepler arası ayrışmaların, paranın tarihsel formları ve fakihlerin içinde yaşadıkları sosyo-ekonomik zeminle yakın ilişkisi gösterilmektedir. Böylece, ribevî malların tek bir illete indirgenerek tanımlanmasının hem klasik literatürdeki zenginliği tam olarak yansıtmadığı, hem de modern para türlerinin fıkhî konumunu tartışırken önemli teorik sınırlılıklar içerdiği ortaya konulmaktadır.
Keywords
Abstract
This article aims to revisit the discussions in classical Islamic jurisprudence concerning the identification of ribā-liable commodities, particularly through the lens of “money / semeniyyah (monetary function).” The study examines how the explicit rulings in the prophetic traditions regarding gold and silver were systematized by the legal schools, and how the debates evolved around whether other media of exchange (such as fulūs or fiat money) should also be classified within the scope of ribā. According to the widely-accepted position, gold and silver are considered ribā-liable due to their inherent monetary nature, whereas the mere use of other valuables as currency does not automatically render them ribā-liable; the prohibition of interest applies only when certain conditions of measure, type, and delay are fulfilled.
In contrast, it is observed that more functionalist approaches were developed within the Hanafi school by Imām Muḥammad, within the Mālikī tradition in certain reports attributed to Imām Mālik, among later Shāfiʿī jurists, and within the Hanbali school particularly by Ibn Taymiyyah and Ibn al-Qayyim. These approaches converge on the view that any asset which actually functions as a unit of value and medium of exchange in society—taking into account prevailing custom (ʿurf), public interest (maṣlaḥah), and circulation power—may be subjected to ribā rulings.
The article analyzes these differing orientations comparatively, demonstrating that intra- and inter-school divergences regarding the effective cause (ʿillah) of ribā-liability are closely tied to the historical forms of money and the socio-economic contexts in which jurists lived. Accordingly, it is argued that reducing ribā-liable commodities to a single cause neither fully reflects the richness of the classical legal tradition nor provides a sufficient theoretical framework for addressing the legal status of modern forms of money.
