Author :
Abstract
Bu çalışma, 1920 Doğu Harekâtı’na zemin hazırlayan tarihsel süreci ve bu askerî operasyonun doğal bir sonucu olarak imzalanan Türk-Ermeni barışını, Türk ve yabancı arşiv belgeleri ışığında analitik bir perspektifle incelemektedir. Mondros Mütarekesi’nin ardından Doğu Anadolu ve Kafkasya hinterlandında ortaya çıkan otorite boşluğu, Ermeni siyasi ve askerî teşekküllerinin yayılmacı emelleriyle birleşince bölgede Müslüman halka yönelik sistematik bir tedhiş dalgası başlatılmıştır. Millî Mücadele yönetiminin, diplomasi kanallarının tıkanması üzerine başvurduğu askerî çözüm arayışı, Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu’nun stratejik dehasıyla bir imha harekâtına dönüşmüştür. Çalışmada; harekâtın Sarıkamış, Kars ve Gümrü merkezli üç ana safhası, ordunun iaşe ve lojistik imkânlarındaki kısıtlılıklara rağmen sergilediği disiplin ve Kuva-yı Milliye unsurlarının düzenli orduyla olan koordinasyonu detaylandırılmaktadır. Özellikle Sovyet Rusya’nın "mazlum halkların hamisi" retoriği ile bölgedeki emperyal çıkarları arasındaki çelişkili tutumu ve İtilaf Devletleri’nin Ermenistan’ı bir garnizon devlet olarak kullanma stratejileri, arşiv vesikalarıyla gün yüzüne çıkarılmaktadır. Moskova ile yürütülen hassas diplomatik dengelerin harekâtın zamanlaması üzerindeki etkisi ve Ankara’nın Gürcistan ile kurduğu denge politikası, çalışmanın özgün odak noktalarını oluşturmaktadır. Harekâtın mutlak zaferle neticelenmesinin ardından 2-3 Aralık 1920’de imzalanan Gümrü Antlaşması, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin uluslararası arenada kazandığı ilk resmî siyasi başarı olması bakımından irdelenmiştir. Sevr projesini sahada ve masada geçersiz kılan bu tarihî sürecin, millî sınırların tahkimi ve Türk diplomasisinin rüştünü ispat etmesindeki kurucu rolü, literatüre katkı sunacak bir derinlikle değerlendirilmektedir.
Keywords
Abstract
This study examines the historical process leading to the 1920 Eastern Campaign and the Turkish–Armenian peace, concluded as a natural consequence of this military operation, through an analytical perspective in light of Turkish and foreign archival documents. Following the Armistice of Mudros, the authority vacuum that emerged in the hinterland of Eastern Anatolia and the Caucasus, combined with the expansionist ambitions of Armenian political and military organizations, initiated a wave of systematic terror against the Muslim population in the region. The National Movement’s search for a military solution, necessitated by the blockage of diplomatic channels, evolved into a decisive campaign of attrition through the strategic genius of the 15th Corps under the command of Kâzım Karabekir Pasha. The study details the three main phases of the campaign centered in Sarıkamış, Kars, and Gümrü, the discipline exhibited by the army despite severe constraints in provisions and logistical capabilities, and the coordination of the Kuva-yı Milliye (National Forces) units with the regular army. Furthermore, the contradictory stance of Soviet Russia between its rhetoric as the "protector of oppressed peoples" and its imperial interests in the region, along with the strategies of the Allied Powers to utilize Armenia as a garrison state, are brought to light through archival records. The impact of the delicate diplomatic balances maintained with Moscow on the timing of the operation, and the policy of equilibrium established by Ankara with Georgia, constitute the original focal points of the research. Following the absolute military victory, the Treaty of Gümrü, signed on December 2–3, 1920, is analyzed as the first official political success achieved by the Grand National Assembly of Turkey in the international arena. This historical process, which invalidated the Sèvres project both on the field and at the table, is evaluated with a depth that contributes to the literature regarding its foundational role in the consolidation of national borders and the maturation of Turkish diplomacy.
