TÜRKÇEDE İSTEMİ ARTIRAN BİÇİMBİLGİSEL KATEGORİLER
VALENCY-INCREASING MORPHOLOGICAL CATEGORIES IN TURKISH

Author : Işıl AYDIN ÖZKAN
Number of pages : 183-195

Abstract

İstem, bir sözcüğün etrafında açtığı mantıksal (logical), anlamsal (semantic) ve sözdizimsel (syntactic) boşluğu (slot) ifade eder. Bu boşluk, bahsi geçen sözcüğün isteği veya gereksinimine uygun olarak, öbek yapıda(phrase structure) yer alan ve katılan (actant) adı verilen belirli unsurlarla tamamlanır. Bir sözcüğün istem yapısı (valency structure) çeşitli nedenlerle değişebilir. İstemin değişmesi (valency change), genel olarak, çeşitli anlamsal ve biçimbilgisel (morphological) süreçler (process) sonrasında sözcüğün istem çerçevesinin (valency frame) farklılaşması anlamına gelmektedir. Bu nedenle istemi değiştiren süreçler (valency changing processes) genel olarak anlamsal süreçler ve biçimbilgisel süreçler olarak ikiye ayrılabilir. İstemi değiştiren anlamsal süreçlerin (valency changing semantic prosesses), öncelikle sözcüğün anlamını, sonrasında mantıksal, anlamsal ve sözdizimsel çevresini değiştiren anlam değişmesi, çokanlamlılaşma vb. anlam olayları olduğu görülmektedir. İstemi değiştiren biçimbilgisel süreçler ise özellikle çatı kategorisi altında ele alınan ettirgenleştirme, edilgenleştirme vb. dilsel türetimlerle ortaya çıkarlar. Ettirgenleştirme, nesne eklenmesi gibi kategoriler özellikle eylemlerin ve istem potansiyeli taşıyan eylemsilerin istemlerini arttırırken, edilgenleştirme, karşıettirgenleştirme, nesne geçişmesi vb. süreçler ise istemi azaltırlar. Türkçede istemin artması sözdizimsel açıdan değerlendirildiğinde yeni bir EDEN öznenin tümceye katılmasıyla ya da nesnesiz bir tümceye nesne eklenmesiyle gerçekleşir. İstemin azalması ise tümceden öznenin ya da nesnenin silinmesi sonucu meydana gelir. Bu çalışmada ilk olarak istemle ilgili temel kavramlar ve istem değiştirme kavramı kısaca ele alınacak, sonrasında Türkçede istemi arttıran biçimbilgisel kategoriler olan ettirgenlik ve nesne eklenmesi incelenecektir.

Keywords

İstem, İstemi Arttıran Biçimbilgisel Kategoriler, İstem Değiştirme, Ettirgenlik, Nesne Eklenmesi

Read: 1,327

Download: 466