TÜRKÇE DİVAN DİBACELERİNDE Kİ/KİM’Lİ YAPILAR
Kİ/KİM CONJUCTIONS IN THE PREFACE OF TURKISH DİWAN

Author : Fatih BAKIRCI
Number of pages : 181-196

Abstract

Batı Türklük alanının Klasik Osmanlı Türkçesi metinleri arasında yer alan 16. yüzyılın önemli şairlerinden Fuzuli, Taşlıcalı Yahya Bey ve Nev’i’nin neşredilmiş Türkçe divan dibacelerindeki nesir kısımlarında yer alan ki/kim’li yapılar bu makalenin konusunu oluşturmaktadır. Türkçede yaklaşık bin yıldır kullanılan ki/kim bağlama edatlı birleşik cümlelerin ilk basit örnekleri Hint-Avrupa dillerinden olan Sanskritçenin etkisiyle Uygur Türkçesi dönemi metinlerinde görülmüş daha sonra ise Farsçanın tesiriyle Doğu Türk ve Batı Türk yazı dillerinde yoğun olarak kullanılmıştır. Türkçenin cümle yapısına aykırı olan bu ki’li birleşik cümlelerde birbirlerine ki ile bağlanan iki cümle söz konusudur. Ki’den önce ana cümlenin, ki’den sonra ise yardımcı cümlenin geldiği bu söz dizimi içinde, seyrek de olsa, Türkçenin cümle yapısına uygun bir şekilde yardımcı cümlenin önce, ana cümlenin ise sonra geldiği örnekler de görülür. Türkçenin eski dönemlerinden itibaren kullanılan bu ki’li birleşik cümleler başlangıçta kim soru zamiri ile karşılanırken zamanla yerini Farsça asıllı ki bağlama edatına bırakmıştır. İncelenen üç dibacede de kim ve ki’li örnekler görülmektedir. Özellikle Fuzuli’nin dibacesinde ki/kim’li yapılar çok yönlü ve Türkçe yapılarla birleştirerek kullanıldığı için bu dibacede yoğunlaşılarak ki/kim’li yapılar ve bunların işlevleri üzerinde durulmuştur. Ayrıca dibacelerdeki ki/kim’li yapıların ifade gücü ve anlam inceliklerine dikkat çekilmiştir. Uygur Türkçesinden itibaren Türk dilinde karşılaşılan kim bağlama edatlı birleşik cümle yapılarının, ele alınan dibacelerde de kim veya ki bağlama edatları ve onlara yüklenen çeşitli işlevlerle devam ettiği görülmüştür.

Keywords

Fuzuli, Taşlıcalı Yahya Bey, Nev’i, Ki’li Birleşik Cümle, Dibace, Osmanlı Türkçesi

Read: 1,328

Download: 470