Summary


SİBİRYA TÜRK DESTANLARINDA ŞAMANİZM ETKİLERİ
Bugün İdil-Ural, Türkistan ve Kafkasya‘nın dışında kalan bölgeye Sibirya demekteyiz. Buradaki Türkleri de genel adıyla Sibirya Türkleri diye adlandırıyoruz. Sibirya‘da Yakut (Saha), Tuva, Hakas ve Altay Türkleri yaşamaktadır. Rusya Federasyonu‘nda 21 cumhuriyet bulunmakta olup, bunların dokuz adedi (Altay, Başkurt, Çuvaş, Hakas, Kabarda Balkar, Karaçay-Çerkez, Saha, Tatar, Tuva) Türk cumhuriyetidir. Kavim ilişkileri sabit olduğu için, etnik topluluklar geç zamanlarda oluşmuştur. Bu durum, İslam etkisinin zayıf olmasına, diğer Türk halklarıyla ilişkilerin az olmasına yol açtığı gibi diğer etkenler Sibirya Türklerinin dillerinde arkaik özelliklerin korunmasını sağlamıştır. Eski Şamanist geleneklerini korumaları için de uygun şartlar yaratmıştır. Bu Şamanist geleneklerin etkilerini en belirgin şekilde sözlü edebiyat eserlerinde görmekteyiz. Eliade gibi araştırmacıların yaptıkları çalışmalarda Kuzey ve Güney Amerika’ya kadar dünyanın hemen hemen her yerinde görülebilen bir inanç sistemi olduğu ortaya konmuştur. Buna göre Eliade “Şamanizm’’ i ilkel esrime tekniği olarak yani kendinden geçme, vecd hali olarak tanımlamıştır. Şamanizm bir din olmamakla birlikte Altay Şamanizm’i söz konusu olduğunda dini bir karakter de arz etmektedir. Çünkü Güney Sibirya Türklerinin Köktürklerden itibaren bilinen Gök Tanrı dinini Şamanizim ile sentezlemişlerdir. Şaman inancına göre gökyüzünün katları vardır ve en üst katta Tanrı Ülgen oturmaktadır. Yeryüzünde Yer-Su denilen ruhlar yer alırken yeraltında Erlik adını alan insanlara ızdırap veren kötü ruhların efendisi yaşamaktadır. Şaman inancına sahip olanlar bu ruhları insan şeklinde tasavvur etmektedir. Türklerin eski inanışlarını araştırmaya yardım edebilecek yazılı kaynaklar sınırlıdır. Bu yüzden sözlü edebiyat ürünleri olan destanlar bize en büyük yardımı sağlamaktadır. Diğer Türk destanları ile Sibirya’nın Türk destanları kıyaslandığı zaman, kahramanın gökyüzü ve yer altı alemlerine daha sık yolculuklar yaptığı görülür. Konular hemen hemen birbiri ile benzerdir. Kahraman Şamanist inançta olduğu üzere korkunç mahlukların yaşadığı, kötülükler alemi olan yeraltına yaptığı yolculukta türlü maceralara atılır. Bütün Türk destanlarında kadın önemli bir yer tutmaktadır. Türk destanlarında kadın ilahi bir varlık konumuna gelmiştir. Şamanistlere göre bütün dünya ruhlarla doludur. Dağlar, göller, ırmaklar ("yer - su") hep canlı nesnelerdir. Bu durum çok eski ilkel devirlerden kalma animizm etkisi taşımaktadır.

Keywords
Şamanizm, Şaman, destan, Sibirya, Türkler