Summary


22 NİSAN 1926 İRAN-TÜRKİYE GÜVENLİK VE DOSTLUK ANTLAŞMASI’NIN BÖLGE GÜVENLİĞİ AÇISINDAN ANALİZİ (TÜRK-İNGİLİZ ARŞİV BELGELERİ ÇERÇEVESİNDE)
Türkiye ile sınırı olan İran, coğrafi konumu itibari ile Ortadoğu’nun kilit ülkelerinden biridir. Bölgenin hem kültürü hem de ekonomik olarak güçlü ülkesi olan İran, hem Ortadoğu siyasetinin de nabzını tutmakta hem de Ortadoğu siyasetinin belirlenmesindeki başlıca aktörlerden biri olmaktadır. Tarih boyunca Türk-İran ilişkilerinin dostane bir şekilde sürdüğünü söylemek doğru olmaz. Fakat bu durumun I. Dünya Savaşı sonrasında değişmeye başlamıştır. I. Dünya Savaşında komşusu Türkiye ile birlikte emperyalistlerin özellikle de İngiltere ve Rusya’nın saldırılarına maruz kalmıştır. Bu dönemde gizli antlaşmalarla parçalanma ve işgal süreci yaşayan İran ve Türkiye’de I. Dünya Savaşı sonrasında hem siyasi hem de ekonomik alanda Millilik ve Bağımsızlık vurgusu ön plana çıkmıştır. Türkiye’de Mustafa Kemal İran’da Rıza Şah liderliğinde köklü reformlar yapılmış milli ve bağımsız devletin temelleri atılmıştır. Türkiye komşuları ile dostluk ve barış temelli belirlediği dış politikası çerçevesinde 1 Mart 1921’de Afganistan, 16 Mart 1921’de Sovyet Rusya, 13 Ekim 1921’de Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan ile antlaşmalar imzalamıştır. Türkiye’nin dostluk temelli imzalamış olduğu antlaşmalar özellikle İngiltere’yi rahatsız etmiş bölgedeki baskın İngiliz egemenliğinin sonlanacağı inancını oluşturmuştur. Sovyet Rusya’nın İran ile 26 Şubat 1921’de bir başka antlaşma imzalanması sonrasında İngiltere’nin tedirginliği daha da artmıştır. Kafkasya’da Rus-İngiliz rekabeti artarken, Türk-İran ilişkilerine de önemli sorunlar damga vurmaya başlamıştır. İki ülke arasında bölgede çıkan ayaklanmalar nedeni ile sınır sorunları yaşanmıştır. Bu olumsuzluklara rağmen 1921 yılından itibaren her iki devlette ilişkilerin geliştirilmesi amacıyla bazı adımlar atmışlar, fakat tam anlamı ile güven ortamının yaratılması mümkün olmamıştır. Buna rağmen 1921 yılından itibaren gösterilen bütün çabalar 1926 yılında iki ülke arasında güven duygusunun temin edilmesini sağlamıştır. Türkiye Tahran Büyükelçisi Memduh Şevket Bey ile İran Başveziri Mehmet Ali Furugi tarafından Tahran’da 22 Nisan 1926’da Güvenlik ve Dostluk Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşma Türkiye-İran ilişkilerinin gelişmesinde önemli bir adımdır.

Keywords
İran, Türkiye, Dış Politika, 1926, İngiltere, Sovyet Rusya